Faiz Oranlarının Düşürülmesi Masalı

Bu aralar reis-i cumhurun müritlerinden, enflasyonun, merkez bankasının ve diğer bankaların faiz politikalarının yüzünden yüksek oranda açıklandığını ziyadesiyle duymaya başladım. Öyle görünüyor ki bir zamanlar önlerine kemikleri atılıp solcu komünist terörist diye bağırttırdıkları kamu personellerinin yerini RTE fanatikleri almış. Ben bir bankacı olarak Cumhurbaşkanı ve kurmaylarının ayan beyan siyasi baskıyla merkez bankasına “faizleri düşürün yoksa enflasyon aldı başını gidiyor” açıklamalarıyla nasıl müdahale ettiğini ve bu söylemlerle de ülkemizi uluslararası arenada ne kadar komik duruma düşürdüğünü anlatmak istedim.

Enflasyon mal veya  hizmetlerin fiyatlarındaki genel düzeyin sürekli artışını ifade etmektedir. Yani enflasyondan söz edebilmemiz için öncelikle mal veya hizmet olması ve fiyatlarda da sürekli bir artış olması gerekiyor. Bir mala bir defa zam gelmesi enflasyonu ifade etmiyor. Onun adı fiyat artışı oluyor.

Peki enflasyon nasıl ortaya çıkıyor? Bunu anlayabilmemiz için enflasyonun çeşitlerini bilmemiz gerekiyor.  Enflasyon çeşitlerinden biraz bahsedelim.

2 çeşit enflasyon vardır. 1) Talep enflasyonu 2) Arz enflasyonu

Şayet üretilen mal veya hizmet talep edilenden az ise yani üretim talebi karşılayamıyorsa talep enflasyonu oluşur. Bir örnekle açıklayacak olursak; bir ülkede ayda 100 adet araç üretiliyorsa ve bu araçları almaya 150 kişi talip olursa talep enflasyonu meydana gelir. Bunu önlemenin yolu faizleri arttırarak talebi düşürmek ve insanları tüketime değil de tasarrufa yönlendirmektir. Diğer bir deyişle talep enflasyonuyla faiz oranları arasında ters orantı vardır. Faiz oranları arttıkça talep enflasyonu düşer ve bir denge noktasında sıfırlanır.

Üretilen mal veya hizmetlerin üretim faktörlerine yapılan ödemelerde (emek, toprak, sermaye, girişimci) bir artış olursa bu malın fiyatına yansır ve maliyet enflasyonu (arz enflasyonu) oluşur. Bir örnekle açıklayacak olursak; ülke genelinde sendikaların yoğun çabalarıyla işçi memur ücretlerine yapılacak zamlar maliyeti arttırır ve artan maliyet ürünün fiyatına yansır. Sadece işçi maaşlarına yapılan zamlar değil enerji maliyetlerindeki artış vergi oranlarındaki artışlar da maliyet enflasyonu oluşturabilir. Bunu önlemenin yolu ise faizleri düşürerek ekonominin içindeki finansman maliyetini minimize etmektir. Böylece diğer kalemlere yapılan ödemelerle finansman maliyeti bir birini nötrleyecektir. Görüldüğü gibi arz enflasyonuyla faizler arasında doğru orantı vardır. Faiz oranları düştükçe arz enflasyonu da düşecektir.

Buraya kadar yaptığımız açıklamalardan anlayacağımız gibi bir ekonomide talep enflasyonu varsa çözmek çok kolaydır merkez bankası faizleri yükseltir tüketim üzerindeki baskıyı kaldırır maliyet enflasyonu varsa da çözmek kolaydır bu seferde merkez bankası faizleri düşürür finansman maliyetlerini minimize eder ve üretim faktörlerine yapılan ödemelerdeki artışları dengeler.  Peki ya ekonominin içinde ikisi de varsa; o zaman ne kadarının arz dan ne kadarının talepten geldiği iyi analiz edilmelidir. Eğer bu iki enflasyon oranı birbirine yakınsa faiz enstrümanını kullanmak bir işe yaramayacaktır.

Ekonomistler arasındaki görüş birliği ülkemizde arz enflasyonu olduğu yönündedir. O zaman üretim yapan firmaların, üretim faktörlerindeki dağılımlara bakmak ve dağılımın nerede yoğunlaştığını bulmak, maliyet enflasyonuna sebep olan kalemlerin tek tek tespit edilmesi gerekir.  

Aşağıda 2011-2015 yılları arasında ihracat yapan, 20 kişi ve üstünde işçi istihdam eden, tarım dışı 40.000 adet firmanın maliyet ağırlıkları yer almaktadır.

Maliyet Kalemleri	Maliyet Ağırlığı %
Personel Giderleri	25
Hammadde Giderleri	42
Faaliyet Giderleri diğer	16
Finansman Giderleri	4
Değişken Giderler         (elektrik akaryakıt vs.)	10
Diğer	3

Görüldüğü gibi ülkemizdeki firmaların maliyet ağırlıkları hammadde ve personel giderlerinde toplanmaktadır. Personel maaş zamları ezelden bu güne enflasyonla orantılı olarak yapıldığına göre, maaş farklarını enflasyon ile bağdaştırmak pek doğru olmaz. Enflasyona asıl neden olan kalem toplam maliyet ağırlıklarının neredeyse yarısına denk gelen hammaddedir yani ithal girdidir. Ülkemizdeki ihracat yapısının %65 civarında dışa bağımlı olduğunu da düşünecek olursak arz enflasyonuna kur artışlarının neden olduğunu söyleyebiliriz. Değişken giderlerin içinde bulunan enerji giderlerinin de yoğun olarak kur baskısı altında olduğu söylememize gerek yok sanırım. Tablodaki finansman giderlerinin (faiz giderleri) ise, diğer kalemlere göre arz enflasyonunu etkileyecek seviyede olmadığını anlıyoruz.

Şimdiye kadar yazdıklarımdan, ülkedeki enflasyonun maliyet enflasyonu olduğunu, ithal girdilerin sonucu kur artışlarından ve petrol akaryakıt gibi enerji maliyetlerinden  kaynaklandığını çıkarabilirz. Diğer taraftan, maliyet ağırlıkları içinde düşük bir yer işgal eden finansman giderlerinin tek başına enflasyona neden olamayacağını söyleyebiliriz. Ayrıca faizin enflasyonun nedeni değil sonucu olduğunu bazen de ayraç olarak hiçbir işe yaramadığını da  idrak etmemiz gerekiyor.

Sonuç olarak;  ülkemizdeki tüm ekonomik veriler dönüyor dolaşıyor katma değeri yüksek ürünlerin üretilmesi ve ihraç edilmesine dayanıyor. İthal edilen mal veya hizmetlerin ülkemizde ikamesinin üretilmesine dayanıyor. Bu kadar kura dayalı yoğun hammadde maliyetiyle enflasyonu tek rakamlara düşürmek imkansız gibi görünüyor. O yüzden halkın mütedeyyin kesimlerini etkilemek onların inançlarını sömürmek için kullanılan mahalle ağızlarından vazgeçip yapısal reformlarımızı ivedilikle tamamlamamız akabinde de sürekli üretmemiz gerekiyor.

 Ekonominin her bilim dalında olduğu gibi dayanakları vardır. İnançlar yüzünden işkembeden sallamayla ne faiz düşer ne de enflasyon düşer. Üretilen hiç bir şey olmadan  mali disiplin olmadan yapısal reformlar tamamlanmadan  neyi indirirseniz indirin neyi çıkartırsanız çıkartın ne enflasyonu kontrol altında tutabilirsiniz ne de kuru kontrol altında tutabilirsiniz.   FEHMİ KARAGÜL